Trong bối cảnh thương mại điện tử trở thành một bộ phận không thể tách rời của nền kinh tế số, việc nhìn lại những kinh nghiệm đã tích lũy có ý nghĩa thiết thực nhằm định hướng cho giai đoạn phát triển tiếp theo theo hướng hiệu quả, bền vững và phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Một trong những bài học nổi bật là vai trò định hướng và dẫn dắt của chính sách công trong giai đoạn đầu phát triển thương mại điện tử. Thực tiễn cho thấy, khi có sự quan tâm, chỉ đạo kịp thời và nhất quán từ Nhà nước, thương mại điện tử có điều kiện phát triển nhanh và tương đối đồng bộ. Các chương trình, kế hoạch và giải pháp hỗ trợ được triển khai đã góp phần nâng cao nhận thức của xã hội, khuyến khích doanh nghiệp và người dân từng bước tham gia môi trường giao dịch số. Ngược lại, ở những thời điểm hoặc lĩnh vực mà chính sách còn chậm điều chỉnh, thị trường dễ phát sinh các hiện tượng tự phát, khó kiểm soát và tiềm ẩn rủi ro.

Bài học tiếp theo liên quan đến mối quan hệ giữa tốc độ phát triển và chất lượng tăng trưởng. Trong giai đoạn thị trường mở rộng nhanh, việc ưu tiên mở rộng quy mô và thu hút người dùng là lựa chọn phổ biến của nhiều doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy rằng tăng trưởng nhanh nếu không đi kèm với kiểm soát chất lượng và quản trị rủi ro sẽ dẫn đến những hệ lụy về niềm tin thị trường, hiệu quả kinh doanh và trật tự cạnh tranh. Do đó, bài học đặt ra là cần sớm định hướng thương mại điện tử phát triển theo chiều sâu, chú trọng giá trị bền vững thay vì chỉ tập trung vào các chỉ tiêu tăng trưởng ngắn hạn.

Một kinh nghiệm quan trọng khác là sự cần thiết của việc phát triển đồng bộ hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ. Thương mại điện tử không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu các yếu tố nền tảng như hạ tầng số, thanh toán điện tử, logistics và dịch vụ hậu cần. Thực tiễn phát triển cho thấy, ở những khu vực có hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ tương đối hoàn chỉnh, thương mại điện tử phát triển sôi động và ổn định hơn. Ngược lại, những hạn chế về kết nối, thanh toán hoặc vận chuyển đã trở thành rào cản đáng kể, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và các địa phương còn khó khăn.

Kinh nghiệm từ thực tiễn cũng cho thấy vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong quá trình phát triển thương mại điện tử. Dù chính sách có vai trò định hướng, sự chủ động đổi mới mô hình kinh doanh, đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực quản trị của doanh nghiệp mới là yếu tố quyết định hiệu quả tham gia thị trường. Những doanh nghiệp coi thương mại điện tử là kênh chiến lược, gắn với chuyển đổi số tổng thể, thường đạt được kết quả bền vững hơn so với những doanh nghiệp tham gia theo hướng ngắn hạn hoặc mang tính thử nghiệm.

Bên cạnh đó, việc bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và xây dựng niềm tin thị trường là bài học xuyên suốt trong quá trình phát triển thương mại điện tử. Thực tiễn cho thấy, khi các vấn đề về chất lượng hàng hóa, thông tin giao dịch và giải quyết tranh chấp không được xử lý kịp thời, niềm tin của người tiêu dùng sẽ bị ảnh hưởng, kéo theo hệ quả tiêu cực đối với toàn thị trường. Do đó, kinh nghiệm rút ra là cần đặt người tiêu dùng ở vị trí trung tâm của chính sách phát triển thương mại điện tử, đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi các quy định bảo vệ quyền lợi chính đáng của người mua.

Một bài học đáng chú ý khác liên quan đến công tác quản lý và điều tiết thị trường. Thương mại điện tử với đặc trưng linh hoạt, đa dạng và xuyên biên giới đòi hỏi phương thức quản lý mới, dựa trên công nghệ và dữ liệu. Việc áp dụng các công cụ quản lý truyền thống trong môi trường số đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Từ thực tiễn này, bài học đặt ra là cần sớm chuyển đổi phương thức quản lý, tăng cường ứng dụng công nghệ số, đồng thời nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Ngoài ra, quá trình phát triển thương mại điện tử cũng cho thấy tầm quan trọng của sự phối hợp giữa các chủ thể trong hệ sinh thái. Khi Nhà nước, doanh nghiệp, nền tảng trung gian và người tiêu dùng cùng tham gia trên cơ sở trách nhiệm và lợi ích hài hòa, thị trường có điều kiện phát triển ổn định và bền vững hơn. Ngược lại, sự thiếu liên kết hoặc phối hợp chưa hiệu quả giữa các bên có thể làm giảm hiệu quả chung và gia tăng chi phí xã hội.

Từ góc độ hội nhập, bài học kinh nghiệm còn nằm ở việc chủ động thích ứng với các xu hướng và chuẩn mực quốc tế. Thương mại điện tử ngày càng gắn với các quy định về bảo vệ dữ liệu, an toàn thông tin và nghĩa vụ tài chính xuyên biên giới. Việc chậm nắm bắt và điều chỉnh có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi mở rộng thị trường, đồng thời làm giảm khả năng cạnh tranh quốc gia. Do đó, kinh nghiệm quan trọng là cần theo dõi sát diễn biến quốc tế và chủ động điều chỉnh chính sách trong nước cho phù hợp.

Có thể thấy quá trình phát triển thương mại điện tử thời gian qua đã cung cấp nhiều bài học quý giá cho cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp. Việc rút ra và vận dụng hiệu quả những bài học này sẽ giúp thương mại điện tử Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với nền tảng vững chắc hơn, góp phần thúc đẩy kinh tế số và đáp ứng tốt hơn các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội trong dài hạn.